Өрөспүүбүлүкэтээҕи «Уруйдан, улуу олоҥхобут» 16-с бэстибээл туһунан санаалар

Арчы Дьиэтигэр саас аайы түмсэн, «Уруйдан, улуу олоҥхобут» бэстибээлгэ улахан дьон олоҥхолуулларын дуоһуйа истэрбит, көрөрбүт, үчүгэй да кэмнэр этилэр, үтүө да өйдөбүл хаалбыт...
Билиҥҥи балаһыанньанан быйыл олоҥхону үгэс быһыытынан толорууну олохсутар, сайыннарар, тарҕатар, олоҥхо тыыннаах эйгэтин кэҥэтэр сыаллаах сыл аайы өрөспүүбүлүкэ таһымыгар ыытыллар ураты ис хоһоонноох, улахан суолталаах «Уруйдан, улуу олоҥхобут» бэстибээл куйаар ситиминэн 16-c төгүлүн буолан ааста. Бэстибээл уопуттаах сүрүн тэрийээччитэ, өрөспүүбүлүкэҕэ олоҥхо эйгэтин тэрийиигэ айымньылаахтык үлэлиир биир саамай тирэх буолар киһибит, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Михайлов Борис Николаевич буолар. Кини ханнык да үлэҕэ үлэлээтэр билиитин-көрүүтүн, өйүн-санаатын ууран үлэлиир буолан, үлэтэ үтүө түмүктэрдээх буоларын бэлиэтиибит. Кэлиҥҥи икки куйаар ситиминэн ыытыллыбыт бэстибээллэргэ Олоҥхо Тыйаатыра бириис булуутугар көмөнү оҥорбутугар махталбыт улахан.

Айылҕаттан айдарыылаах, дьон-сэргэ ортотугар ааттара-суоллара тарҕаммыт, үс дойдуну ситимниир, санааны сайа этэр имэҥнээх тыллаах, кылыһахтаах ырыалаах-тойуктаах ураты эйгэлэээх олоҥхону толорооччуларбыт бу түгэни эрдэттэн ыйыталаһан, суолта биэрэн, ис-истэриттэн иэйэн, анаан бэлэмнэнэн, анал сахалыы тыыннаах эйгэни тэринэн, видеоҕа уһуллан ыыппыт матырыйаалларын дьүүллүүр сүбэ чилиэннэрэ астына көрдүбүт. Быйылгы бэстибээлгэ Таатта, Чурапчы, Бүлүү, Сунтаар улуустара уонна Дьокуускай куораттан тэрээһиннээхтик кыттыбыттарын бэлиэтиибит уонна тэрийээччилэргэ махтанабыт. Кинилэр ортолоругар бааллар: Таатта улууһуттан - Попов Афанасий Николаевич, Николаев Алексей Николаевич, Цой Людмила Константиновна, Харайданова Валентина Петровна, Маркова Раиса Семеновна, Докторова Розалия Петровна, Баҕардынов Александр Никифорович уо.д.а., Чурапчы улууһуттан - Христофоров Анатолий Николаевич, Григорьев Николай Никитич, Лазарева Сусанна Васильевна, Дьячковскай Николай Романович, Бүлүүттэн - Григорьева Маргарита Егоровна, Черкашина Анна Дмитриевна, Харлампьева Каролина Петровна, Мэҥэ Хаҥаластан - Степанова Аксинья Николаевна, Уус Алдантан - Черноградский Семен Ильич, Сунтаартан - Макарова Изабелла Ивановна, Афанасьев Ефрем Николаевич, Семенов Митрофан Николаевич, Амматтан - Борисова Вера Афанасьевна, Дьокуускай куораттан - Платонова
Любовь Иннокентьевна, Соколова Валентина Николаевна, Спиридонов Гаврил Васильевич. Эр дьон кыттыылара, биирдиилээн эмэ да буоллар, эбиллэн иһэрин бэлиэтии көрдүбүт. Айылҕатынан ыллахха, олоҥхолуур диэн эр киһи дьарыга, анала буолар.
Бэстибээл кыттыылаахтарын кэтээн көрдөххө, сыл аайы толоруулара үрдүк таһымынан, олоҥхо этэр тэтимин тутуһан, ырыатын-тойугун кыайа-хото толорон, олоҥхо толоруллар үгэһин илэ-чахчы көрдөрөн, дьон болҕомтотун тардаллар. Олоҥхону толорооччу тылы чуолкайдык саҥарара, туойарыгар тоҕоостоох түгэнигэр доллоһутан, эҥсэн, тардан, тардыытыгар куолаһы оонньотон толоруу, биллэн турар үгүс үлэни, эрчиллиини эрэйэрин дьүүллүүр сүбэ чилиэннэрэ бэлиэтииллэр. Маны таһынан, кэлиҥҥи кэмҥэ репертуары таларга улахан болҕомто ууруллар буолла. Толорооччулар түөлбэлэрин олоҥхотун талан толоруулара иитэр-үөрэтэр, сайыннарар, истээччигэ кэрэхсэтэр кыаҕынан быдан ордук. Ол эрээри олоҥхону толорооччу бэйэтэ санаата сытар, ханнык баҕарар олоҥхону талан толороро эмиэ биһирэнэр.
Дьүүллүүр сүбэ кыттааччылары икки бөлөххө арааран сыаналаата: 35-66 дылы уонна 66-тан үөһээ саастаахтарга, барыта 26 толорооччу кыттыыны ылла. Дьүүллүүр сүбэ чилиэннэрэ хас биирдии кыттааччы талан ылбыт репертуарыттан саҕалаан, олоҥхону толорууга үгэс буолбут ньыманы тутуһуутун, толорор тиэкиһин төһө билэрин, ис хоһоонун хайдах арыйарын, истээччи болҕомтотун төһө тардарын, этэр тэтимин, ырыатын-тойугун, тута хоһуйар дьоҕурун барытын тэҥҥэ тутан сыаналыыр. Маны таһынан, толорооччу олоҥхолуур үгэс сайдан барара наадатын өйдөөн, олорор түөлбэтигэр, оскуолаларга, детсадтарга маастар-кылаас биэрэн, оҕо-ыччат дьону олоҕурбут ньыманан олоҥхолуурга уһуйарга уонна олорор түөлбэтигэр олоҥхо тэрээһиннэригэр төһө кыттара барыта учуоттанар. Быйылгы бэстибээл кыттыылаахтара бары даҕаны удьуор талааннаах, олорор түөлбэлэригэр олоҥхо эйгэтин үөскэтиигэ боччумнаах кылааты киллэрсэ сылдьар дьоммут буолаллар.
Бэстибээл гран-при хаһаайынынан элбэх олоҥхоһут уутуйан үөскээбит түөлбэтиттэн - Чурапчы Мырылатыттан сылдьар Христофоров Анатолий Николаевич буолла. Кини кыра сааһыттан удьуор олоҥхоһуттары батыһа сылдьан истэн, сэттис сылын олоҥхону толоруунан баҕаран туран, утумнаахтык дьарыктанар удьуор толорооччу. Кини «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо бэһис ырыатын урукку үгэһи тутуһан, кэпсээнин кудулуччу, чуолкайдык саҥаран, кылыһахтаах куолаһынан олоҥхо уобарастарын ырыаларын-тойуктарын дьон болҕомтотун тардар гына толорон, үрдүк сыанабылы ылла.
35-66 саастаахтарга I таһымнаах Лауреат үрдүк аатын Цой Людмила Константиновна ылла. Кини олоҥхону үгэс быһыытынан толоруунан санаатын ууран, утумнаахтык дьарыктанар биир бастыҥ толорооччу буола үүннэ, айымньы ис хоһоонун чопчу билэр, өйдүүр буолан, хас биирдии тылын чуолкайдык, имигэстик саҥарар, кини саҥарар саҥата итэҕэтиилээх, дьоҥҥо тиийимтиэ. Удьуор олоҥхону толорооччу Степанова Аксинья Николаевна Н.И.Степнаов–Ноорой «Күн Эрили» олоҥхотун толорон I таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла. Кини кэпсээнэ, ырыата-тойуга, оҥорон көрөөһүнэ барыта тэҥҥэ сайдан иһэр кэскиллээх толорооччу буолар. Макарова Изабелла Ивановна «Таас Буурай Бухатыыр» диэн бэйэтэ айбыт олоҥхотун бэрткэ толорон II таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла. Бэйэтэ айбыт олоҥхото буолан, ис хоһоонун хараҕар ойуулаан көрөн олорон толорор буолан, истээччигэ тиийэр, болҕомтону тардар. Соколова Валентина Николаевна утумнаахтык дьарыктанан, Т.В.Захаров - Чээбий «Ала Булкун» олоҥхотун бэрткэ толорон II таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла. Таатта улууһун биир бастыҥ олоҥхону толорооччута, норуоттар икки ардыларынааҕы эпоһы толорооччулар бэстибээллэрин кыттыылааҕа Николаев Алексей Николаевич «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхоттон быһа тардан толорон III таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла.
66 – тан үөһээ саастаахтарга Попов Афанасий Николаевич П.Е.Решетников «Уордайа Хаан Бухатыыр» олоҥхотун сэргэхтик толорон, I таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла, кини толорор олоҥхотун эйгэтигэр киирэн олорон, эгэлгэлээн, дьүрүһүтэн, кэпсээнин тэтимин тутан, олоҥхо эйгэтигэр киллэрэн, тэҥҥэ айаннатар, ырыата-тойуга да мааны. Черноградскай Семен Ильич Д. Говоров «Мүлдьү Бөҕө» олоҥхотун түөрт чаас кэриҥэ дуоһуйа толорон, I таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла. Дьон болҕомтотун тардар гына сыыйа саҕалаан баран, дьэ, олоҥхо эйгэтигэр киирэн олорон кэпсиир, истэн олорор киһи болҕомтотун тардар. Дуоһуйан, ылларан, баҕаран туран толорор таһымҥа тиийбит. Норуоттар икки ардыларынааҕы эпоһы толорооччулар бэстибээллэрин кыттыылааҕа Григорьев Николай Никитич Эрилик Эристиин «Буура Дохсун» олоҥхотун тэтимнээхтик толорон, II таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла. Кини истээччини айымньы эйгэтигэр киллэрэн, итэҕэтиилээхтик толорон, кылыһахтаах кэрэ куолаһынан ыллаан-туойан сэҥээрини ылла. Норуоттар икки ардыларынааҕы эпоһы толорооччулар бэстибээллэрин кыттыылааҕа Лазарева Сусанна Васильевна Н.М.Тарасов «Дуулаҕа Баатыр» олоҥхотуттан толорон,
II таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла. Этэр тэтимэ, ырыата-тойуга, куолаһа мааны. Норуоттар икки ардыларынааҕы эпоһы толорооччулар бэстибээллэрин кыттыылааҕа, олоҥхону толорооччулар хас да бөлөхтөрүн тэрийэн, элбэх киһини олоҥхо эйгэтигэр көҕүлээбит, уһуйбут киэн тутта ааттыыр киһибит Маркова Раиса Семеновна П.Е.Решетников «Айыы Дьураҕастай Бухатыыр» олоҥхотун бэрткэ толорон, III таһымнаах Лауреат үрдүк аатын ылла.
Маны таһынан олоҥхо тыыннаах эйгэтин кэҥэтиигэ утумнаахтык үлэлэһэр бастыҥ олоҥхону толорооччуларбытыгар анал ааттар иҥэрилиннилэр: «Түөлбэ уратытын утумнааччы» - Харайданова Валентина Петровнаҕа; “Олоҥхо сэһэнин сүнньүн тутааччы” - Дьячковский Николай Романовичка; “Түһүлгэлээх олоҥхоһут” - Григорьева Маргарита Егоровнаҕа; “Түөлбэ олоҥхоһут” - Афанасьев Ефрем Николаевичка; “Олоҥхо тылын ууһа” - Семенов Митрофан Николаевичка; «Дорҕоон тойук доҕуһуоллаах» – Платонова Любовь Иннокентьевнаҕа; «Айымньылаах толорооччу» - Харлампьева Каролина Петровнаҕа; “Олоҥхо ырыатын дэгэтэ” - Докторова Розалия Петровна; «Олоҥхо үгэһин утумнааччы» – Спиридонов Гаврил Васильевичка; «Үгэһи утумнааччы” – Борисова Вера Афанасьевнаҕа; “Удьуор утумун тутар” - Черкашина Анна Дмитриевна; «Кэрэхсэтэр толорооччу” - Баҕардынов Александр Никифоровичка; «Хомоҕой тыллаах толорооччу - Полускина Галина Ивановнаҕа.
Быйылгы бэстибээлгэ Тааттаттан олоҥхону айыыга холонор, урукку өттүгэр кытта илик толорооччулар - Парфенова Варвара Алексеевна уонна Слепцов Иван Иванович бэйэлэрин олоҥхо киэбинэн айбыт айымньыларынан кыттан грамотанан бэлиэтэннилэр.
Бэстибээлгэ сыллата биирдиилээн эмэ да буоллар саҥа ааттар тахсан кэлэллэр. Холобур, Тааттаттан Баҕардынов Александр Никифорович, Сунтаартан Семенов Митрофан Николаевич уонна Афанасьев Ефрем Николаевич, Амматтан Борисова Вера Афанасьевна кытыннылар. Маннык дьоммутун болҕомтоҕо ылан, ситэн-хотон, салгыы сайдан тахсалларыгар кыһаллыахтаахпыт. Бу боппуруоска улуустары кытта ситимнээх үлэ эрэйиллэр.
Биһиги сыллата батыһа сылдьан истэр дьон кыттааччылар баҕатыйан, тартаран туран кытталларын бигэргэтэр кыахтаахпыт. Олоҥхолуур төрүт үгэһи норуот бэйэтэ көҕүлээн сөргүтэрин курдук үлэ Олоҥхо Ассоциация филиалларын нөҥүө түөлбэ ахсын болҕомтоҕо ылыллан салҕанан бара турарыгар эрэллээхпит.
Бэстибээлгэ киирбит үлэлэри сыаналаатылар: ф.н.д., П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата В.В.
Илларионов, ф.н.к., П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, Олоҥхо Киинин салайааччыта А.Е. Захарова, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Н.С. Толбонова, СӨ норуоттарын фольклорун уонна музыкатын музейын научнай үлэһитэ В.В. Обоюкова, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, Олоҥхо Киинин сүрүннүүр специалиһа Е.Н. Протодьяконова. Салгыы дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээбит дьон санааларын тиэрдэбит:
Саха Өрөспүүбүлүкэтин культууратын үтүөлээх үлэһитэ, бу бэстибээл төрүттээччитэ Надежда Семеновна Толбонова, - Быйылгы бэстибээлгэ хаһааҥҥытааҕар да элбэх олоҥхону толорооччу кыттыбыта олоҥхону сэҥээрии, толоруу кэҥээбитин туоһулуур. Эдэр дьон кыттыылара элбээбитэ үөрдэр. Бэстибээлгэ ордук көхтөөхтүк Таатта, Чурапчы улуустара кыттыбытын хайҕыахха сөп. Олоҥхону толорооччулар таһымнара сылтан сыл тупсан иһэрин бэлиэтиибин. Уруккуттан кыттар толорооччулар толорор маастарыстыбалара тупсан иһэрэ киһини үөрдэр. Быйыл олоҥхону толоруу хаачыстыбата лаппа үрдээн, лауреаттар ааттара икки төгүл элбээтэ, балаһыанньа быһыытынан икки бөлөҕүнэн үс таһымҥа биирдии лауреат буолуохтааҕа, дьүүллүүр сүбэҕэ кытаанах сорук буолан таҕыста. Лауреат буолар таһымнаах толорооччу элбэх буолан, дьүүллүүр сүбэ лауреат аатын элбэтэргэ этиитин, тэрийээччилэр өйөөннөр, лауреат аата эбилиннэ. Биллэн турар, ол олоҥхону толоруу хаачыстыбата үрдээбитин туоһулуур. Бу бэстибээлгэ олоҥхону толоруу үгэһин, киэбин толорооччулар балайда тутустулар. Олоҥхо этиитин, ырыатын-тойугун болҕойон тэҥҥэ дьүөрэлээн толордулар. Толорооччулар олоҥхону кэпсиир тэтимин, интонациятын, персонажтар ырыаларын матыыптарын сөпкө, онуоха куоластарын сатабыллаахтык уларытан ыллаатылар диэн бэлиэтиибин. Ону таһынан, олоҥхону айыыга холонуу, сонун көстүү буолуон сөп. Салгыы туоратыллар кыахтаах маннык алҕастары бэлиэтиэхпин баҕарабын, сорох толорооччулар, үксүн олоҥхо ырыатыгар үлүһүйэн, олоҥхо тылыгар ситэ болҕомтону уурбатылар, дьиҥэр олоҥхо сүмэтэ тылыгар баар буоллаҕа. Олоҥхо бухатыыра үтүөҕэ дьулуурун, аһыныгас санаатын, кини күүһүн, кыаҕын, сырыыларын, хайдах-туох дойдуга үөскээбитин көрдөрөр олоҥхо бухатыырын аата олоҥхоҕо бэриллэр, ол аата олоҥхо сүрүн дьоруойун нөҥүө олоҥхо ис хоһооно, персонажтара арыллаллар, олоҥхону ситэрэн-хоторон, олоҥхо ис хоһоонун байытан биэрэллэр. Сорох толорооччулар ордук абааһылары чорботон толороллор. Биллэн турар, абааһылар олоҥхо ис хоһоонун, соругун, конфлигын арыйаллар. Ол гынан баран, бу уобараһы олус үлүһүйэн, атын персонажтартан чорботуу, аһары барыы дии
саныыбын. Аны персонажтар ырыаларын матыыба канон, үгэс быһыытынан ылланыллар, ону бутуйбат гына арааран сөптөөх матыыбы үөрэтэн, тутуһан ылланыахтаах, ол эмиэ сорохторго соччо кыаллыбата дии саныыбын. Маныаха биллэр олоҥхону истэн үөрэнэр наада. Холобур, Г.Г. Колесов толоруутугар «Дьулуруйар Ньургун Боотур» олоҥхо ырыаларын эталон быһыытынан билинэбит. Маны таһынан, түөлбэ бэйэтин олоҥхоһуттарын толоруулара диискэҕэ суруллубуттарын билигин истэн туһанар кыах баар. Олоҥхо үгэһэ, киэбэ, ис хоһооно толору баар буоллаҕына олоҥхо дэниэ. Бу бэстибээлгэ аҕам саастаах эр дьон элбээн эрэллэрэ хайҕаллаах суол. Эр дьон актыыбынайдык кыттарыттан үөрэбит. Кинилэр салгыы бэйэлэрин билиилэрин, маастарыстыбаларын, уопуттарын эдэрдэргэ тиэрдэргэ кыһаналларыгар, эдэрдэри уһуйалларыгар баҕарабын. Кэлэр өттүгэр бэстибээл балаһыанньатыгар олоҥхону толорооччулар эдэр ыччаты уһуйар үлэлэрин бэлиэтээн, анал биһирэбил бирииһи олохтуохха диэн этиилээхпин. Бу ыытыллыбыт бэстибээлгэ биһирэммит олоҥхону толорооччулар аны сайын Өлүөхүмэҕэ ыытыллыахтаах Олоҥхо Ыһыаҕар ситиһиилээхтик кытталларыгар баҕарабын».
Олоҥхо Киинин салайааччыта, ф.н.к., А.Е. Захарова, - «Бу бэстибээл улахан дьон ортотугар олоҥхоҕо интириэһи үөскэппитэ саарбаҕа суох. Сыллата кэтээн көрдөххө хаачыстыба өттүгэр сайдыы барбыт, быйылгы бэстибээлгэ олоҥхону толоруу үрдүк кэрдиискэ тахсыбытын дьүүллүүр сүбэ чилиэннэрэ астынан туран бэлиэтиибит. Бу ситиһии олоҥхо туһугар үлэлии сылдьар дьону үөрдэр. Манна бэстибээл ситимин быспакка сыллата ыытыллан, толоруу таһыма үрдүк кэрдиискэ тахсарыгар олук буолбутун туоһулуур. Бииртэн биир үчүгэй таһымнаах толоруу, инникитин олоҥхону үгэс быһыытынан толоруу сайдарыгар улахан эрэл үөскээтэ. Кыттааччыларга уонна тэрийээччилэргэ улахан махталбытын тиэрдэбит».
СӨ норуоттарын фольклорун уонна музыкатын музейын научнай үлэһитэ В.В. Обоюкова, - Бэстибээл 16 сыллаах үлэтин түмүгунэн толоруу үрдүк таһымҥа тахсыбытын биир санаанан бэлиэтээтибит, бу элбэх сыллаах дьаныардаах үлэ түмүгэ дии саныыбын. Чурапчы, Таатта, Уус Алдан, Мэҥэ Хаҥалас, Сунтаар, Бүлүү улуустарын толорооччуларын кыттыылара бэстибээл таһымын өрө таһаарда. Кыттааччылар салгыы бу дьарыктарын бырахпакка сайда туралларыгар баҕарабын».
Олоҥхолуур идэ сайдан бара турарын туһугар аҕыйах ахсааннаах толорооччуларбыт тула олоҥхо эйгэтин үөскэтэргэ тиһиктээх үлэ салгыы сир ахсын барыан баҕарабыт.
Хас биирдии толорооччу олоҥхоҕо харыстабыллаахтык сыһыаннаһан, олоҥхо үгэс буолбут толоруллуута сүппэтин, салгыы сайдан, кэлэр кэнчээри ыччакка бара турарын туһугар кыһалларыгар эрэнэбит.

Елена Протодьяконова,
Олоҥхо Киинин сүрүннүүр специалиһа

Вернуться назад  

Коллектив театра

Линия жизни

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

“Кыыс Дэбилийэ” премьерата!
ПРЕМЬЕРА! ПРЕМЬЕРА! ПРЕМЬЕРА!Саха норуотугар “Кыыс Дэбилийэ” курдук биир уһулуччулаах эпическэй айымньыны бэлэхтээбит улуу олоҥхоһут Н.П.
Олоҥхо театра “Күн Эрили” диэн оҕолорго аналлаах куукуланан испэктээкилгэ ыҥырар
"Күн Эрили"Олунньу 19 20 күннэригэр 1100 1500 чаастан А.Е. Кулаковскай аатынан Норуоттар доҕордоһууларын Дьиэтигэр Олоҥхо...

Поиск